Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania Partnerstwo Ducha Gór istnieje od 2004 roku, co oznacza, że w roku 2024 obchodzimy już 20-lecie! To skłania do podsumowań, porównań i zbiorczego spojrzenia na wszystko, co robimy.
Początkowo byliśmy fundacją, od 2009 r. stowarzyszeniem. Historia LGD Partnerstwo Ducha Gór pokazuje, jak się rozwijaliśmy, jak budowaliśmy partnerstwo, jak działaliśmy. Nie zawsze wszystko było i jest widoczne medialnie, ponieważ nie zawsze mieliśmy możliwości szerszej prezentacji naszej aktywności. Ale to nie znaczy, że na to nie pracowaliśmy. Wręcz przeciwnie.
Bez fajerwerków i świateł reflektorów, systematycznie oraz według określonej strategii i planów działamy obywatelsko. Działanie oddolne, obywatelskie, partnerskie, włączające jest „pracą u podstaw”, dla wielu nudnym procesem, dla wielu niezrozumiałym, nieprzynoszącym szybko widocznych efektów. Bo na efekty takiej pracy czeka się latami, wręcz dekadami. Tak było z Karkonoską Marką Lokalną czy Radami Seniorów w gminach na obszarze LGD Partnerstwo Ducha Gór. Nic tu jednak samo się nie zrobi, więc działaliśmy procesowo, spokojnie i systematycznie. Najpierw sami, potem włączając coraz więcej osób, rozpoczynając procesy społeczne, tworząc zespoły robocze.
Czując misję, myślimy 10–20–30 lat do przodu. To wizja długoterminowa. Po drodze sprawdzamy swoje działania i patrzymy, jakie w czasie przynoszą efekty. Zmieniamy też działania. To strategia krótkoterminowa (na około siedem lat). Sama lokalna strategia rozwoju, którą musimy tworzyć, nie stała się przymusem, a sposobem działania i zachęcania innych do współtworzenia i wdrażania jej w życie. Nie na chwilę czy kadencję wyborczą. My tutaj mieszkamy nie tylko przez kadencję wyborczą. Otwarte pozostają pytania, jak chcemy tutaj żyć, w jakim otoczeniu pracować? Rzadko zastanawiamy się nad tym zakładając, że nie mamy na to wpływu albo myśląc, że na pewno kto inny zrobi coś za nas. Czy na pewno tak chcemy? Czy naprawdę chcemy, żeby kto innych meblował nam świat, żeby za nas decydował? Wybory 15 października 2023 r. pokazały, że stan, kiedy pozwalaliśmy innym za nas decydować w polityce krajowej, nie uzyskał dalszej akceptacji większości społeczeństwa. To samo powinniśmy robić na poziome lokalnym, włączać się w lokalne partnerstwa, działania, współdecydować o kierunkach rozwoju naszego otoczenia i finansowania, aktywne uczestniczyć, współdecydować.
Jak budowaliśmy Partnerstwo
Kolejne etapy działania wyznaczały nam ogólnie tzw. okresy programowania Unii Europejskiej, stąd też przytaczany niżej podział. Najczęściej jednak nie robiliśmy wyłącznie tego, do czego zobowiązywały nas działania systemowe. Zazwyczaj podejmowaliśmy zupełnie nowe tematy, którymi nikt się nie zajmował systemowo, bo to sprawy trudne, na lata, dekady, bo kosztowne, bo komu by się chciało itd.
2004–2006 – Polska wchodzi do Unii Europejskiej i wprowadza Pilotażowy Program LEADER+. Początki partnerstwa LGD Partnerstwo Ducha Gór
W 2004 r. z inicjatywy Gminy Mysłakowice nastąpiło zawiązanie partnerstwa trzech gmin: Mysłakowice, Podgórzyn i Janowice Wielkie. Projekt Programu LEADER+ I schemat. Samorządy tych trzech gmin podjęły rękawicę i odpowiedzialność. Nie musiały tego robić, bo już w następnym etapie tylko organizacja pozarządowa mogła być podmiotem, który tworzy LGD. Opracowaniem Zintegrowanej Strategii Rozwoju Obszarów Wiejskich (ZSROW) zajęliśmy się już jako fundacja, w sposób partycypacyjny: w 34 spotkaniach wzięły udział 602 osoby! W latach 2007–2008 zrealizowano projekt „Duch Gór on-line. Nowy wymiar promocji” – Pilotażowy Program LEADER+ II schemat, kwota dofinansowania realizacji ZSROW: 453.984 zł. Pilotaż w Polsce PROGRAMU LEADER oznaczał wówczas realizację uzgodnionych z partnerami zadań, ale LGD nie dysponowała wówczas żadnymi dotacjami dla wnioskodawców, nie ogłaszała konkursów.
Efekty tamtych działań to strona internetowa, przewodnik turystyczny, rozpoczęte prace nad produktami i marką lokalną, realizacja czterech nowych wydarzeń, osiem szkoleń, w których wzięły udział 224 osoby. Zrealizowaliśmy 23 spotkania, trzy szkolenia dla liderów i seminarium w zakresie rozwoju lokalnego, w których łącznie uczestniczyło 267 osób. Poza programem LEADER udało się pozyskać inne środki publiczne: 120.000 zł na promocję obszaru oraz wspierania organizacji pozarządowych. LGD miało formę fundacji, którą tworzyło 33 fundatorów.
2007–2013 – poszerzanie, podejmowanie pionierskich i innowacyjnych projektów
W kolejnym okresie LGD działa już jako stowarzyszenie i obejmuje 5 gmin: Mysłakowice, Podgórzyn, Janowice Wielkie, Karpacz, Jeżów Sudecki. LSR była przygotowana w pełnym procesie partycypacji: warsztaty planowania, grupy robocze ds. procedur, diagnozy, monitorowania oraz przeprowadzenie badań opinii. W przygotowywanie nowej LSR na lata 2007–2013 zaangażowało się 221 osób, a poświęcone temu było 19 spotkań.
Łączny budżet LSR w tym okresie to 4.907.976 zł, w tym środki na wdrażanie (dotacje) LSR, bieżące funkcjonowanie LGD, animację, projekty współpracy LGD. W ramach wdrażania LSR ogłoszono łącznie 25 konkursów w tym: 7 – „Tworzenie i Rozwój Mikroprzedsiębiorstw”, 7 – „Małe Projekty”, 5 – „Odnowa i Rozwój Wsi”, 6 – „Różnicowanie w kierunku działalności nierolniczej”. Złożono w nich łącznie 151 projektów, z których wybrano 73 Zrealizować udało się 57 projektów na łączną kwotę 3.604.614,81 zł.
Jakie były efekty tych działań w poszczególnych zakresach? „Odnowa i rozwój wsi” – 11 inwestycji publicznych, np. parkingi, place rekreacji, zabaw, „Małe Projekty” – 40 projektów społecznych, „Tworzenie i Rozwój Mikroprzedsiębiorstw” – 3 innowacyjne firmy, „Różnicowanie w kierunku działalności nierolniczej” dla rolników – 1 rolnik podjął działalność gospodarczą.
W zakresie projektów współpracy LGD zrealizowano 32 przedsięwzięcia, w tym innowacyjny „Przewodnik za ladą” – utworzenie nowych, społecznych 15 punktów informacji turystycznej, wyposażonych w gabloty z produktami lokalnymi, materiały promujące region oraz międzynarodowy projekt: Europejskie Drogi św. Jakuba – na kwotę 99.485,67 zł.
W ramach aktywizacji oraz kosztów bieżących wydatkowano 957.507,18 zł. Przeprowadzonych zostało 28 szkoleń z zakresu PROW, 20 szkoleń w pozostałych projektach, w których udział wzięły 703 osoby. Z doradztwa w zakresie PROW skorzystały 483 osoby. Średnie zatrudnienie wynosiło wówczas 2,5 osoby. Zrealizowane zostały działania dotyczące aktywizacji i promocji obszaru LGD, w tym 52 wyjazdy na targi i wydarzenia. Wykonanych zostało 10 tablic z panoramą Karkonoszy ulokowanych w gminach, stworzono innowacyjną grę edukacyjną „Tajemnice Krainy Ducha Gór”, zorganizowaliśmy dwa konkursy wiedzy i fotograficzne dotyczące Ducha Gór, opracowana została nowoczesna identyfikacja wizualna „Kraina Ducha Gór”, wydaliśmy dwie części przewodnika, mapy „Kraina Ducha Gór”, 10 materiałów i publikacji tematycznych dla turystów, powstał portal „Kraina Ducha Gór” i aplikacja na telefon. Zrealizowanych zostało 14 wydarzeń, np. „Święto Ducha Gór”, „Festiwal Smaków”, dwa „Jarmarki Ducha Gór”. Opracowana też została koncepcja „Festiwalu Ducha Gór”.
Ponadto udało się pozyskać dodatkowe środki finansowe i zrealizowano projekty ze środków publicznych innych niż PROW na łączną kwotę 517.443,15 zł oraz 304.107,91 zł ze środków działalności odpłatnej. Łączna kwota środków pozyskanych ze środków innych niż PROW 2007-2013 to 821.551,06 zł.
Ze środków publicznych zrealizowano 8 projektów na łączną kwotę 517.443,15 zł:
– „Kreowanie produktu lokalnego” (Fundusz Inicjatyw Obywatelskich
– FIO), – Dwa projekty „Sudecki szlak konny”
– uzupełnienie wytyczenia i oznaczenia (Marszałek Województwa Dolnośląskiego),
– Mała Wielkanoc (dwa) – konkurs tradycji stołów wielkanocnych (Marszałek Województwa Dolnośląskiego)
– „Akademia Rozwoju Ducha Gór” (POKL 9.5), – Dwa projekty: kulturowy i sportowy (Miasto Karpacz)
W 2010 r. „Skarbiec Ducha Gór – Galeria Produktu Lokalnego” umieszczono jako „dobrą praktykę” FAOW i wyróżniono przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
Od 2012 r. LGD prowadziło sklep z produktami lokalnymi w Karpaczu, a od 2014 r. LGD prowadziło Informację Turystyczną dla Miasta Karpacz.
16 października 2013 r. uzyskana została ochrona znaku towarowego „Karkonoska Marka Lokalna „Skarby Ducha Gór” – świadectwo ochronne Urzędu Patentowego RP nr 271253 (przyznano 24 certyfikaty). LGD miało wówczas 54 członków.
2014–2020 – dojrzewanie, poszerzenie partnerstwa, nowy etap w rozwoju, partycypacyjne wdrażanie LSR i projektów
Od 2015 roku LGD Partnerstwo Ducha Gór to już 8 gmin: Mysłakowice, Podgórzyn, Janowice Wielkie, Karpacz, Kowary, Piechowice, Szklarska Poręba, Jelenia Góra.
W trakcie tworzenia LSR 2014-2020 sięgaliśmy po wiele narzędzi w szerokim procesie partycypacji. W 19 spotkaniach uczestniczyło 631 osób, przebadanych zostało 988 osób. Budżet LSR w tym okresie to 3.251.970 EUR łącznie na wdrażanie LSR, w tym 2.518.500 EUR na dotacje dla wnioskodawców, 481.620 EUR na koszty bieżące i aktywizację, 251.850 EUR na projekty współpracy.
W ramach wdrażania LSR ze środków PROW 2014-2020 zrealizowano łącznie 28 konkursów: 7 – „Podejmowanie dz. gospodarczej” (58 projektów), 2 – „Rozwój działalności gospodarczej” (7 projektów), 4 – „Inwestycje w niekomercyjną infrastrukturę turystyczną, rekreacyjną i kulturową” (22 projekty), 10 konkursów na 5 „Projektów grantowych” (41 projektów powierzonych) – „Włączenie społeczne poprzez realizację Festiwalu Ducha Gór”, „Inicjatywy na rzecz wzmocnienia kapitału społeczności i organizacji, w tym edukacja w zakresie ochrony środowiska i przeciwdziałania zmianom klimatu”, „Wspólne działania promocyjne całego obszaru LGD Partnerstwo Ducha Gór pod wspólnym szyldem – Kraina Ducha Gór”, „Inwestycje w infrastrukturę turystyczną i kulturową”, „Inicjatywy na rzecz tożsamości i zachowania dziedzictwa kulturowego”, 2 konkursy na działania własne „Promocja obszaru LGD PDG pod wspólnym szyldem – Kraina Ducha Gór”, 2 – „Inkubator przetwórstwa” (1 projekt), 1 grant „Smart Village”(5 koncepcji SV). We wszystkich konkursach złożono łącznie 227 projektów na kwotę 20.320.364,91 zł, z czego wybrano 161 projektów na kwotę 12.710.634,19 zł. Ostatecznie do realizacji zakwalifikowane zostały 132 projekty na łączną kwotę 11.261.552,57 zł, z których część już zrealizowano, a część jest w trakcie realizacji.
Jakie są tego efekty?
W zakresie „Podejmowania lub rozwoju działalności gospodarczej”:
– utworzono 84 miejsca pracy, w tym 39 dla kobiet, 45 dla mężczyzn, wśród tych osób 1 osoba niepełnosprawna, 14 dla osób bezrobotnych, 10 dla osób 50+, 6 dla osób do 25 lat
– powstały 32 miejsca świadczące noclegi, w tym powstało 25 domków rekreacji indywidualnej,
– 7 pracowni rzemieślniczych, 14 wypożyczalni sprzętu rekreacji, 19 usług innych np.: gastronomia, przetwórstwo. Powstało 206 nowych miejsc noclegowych w małych obiektach.
Powstało 58 firm, rozwinęło się 7 firm.
W zakresie „Inwestycje w niekomercyjną infrastrukturę turystyczną, rekreacyjną i kulturową” powstały nowe lub zmodernizowano 22 inwestycje. W efekcie kilkadziesiąt tysięcy osób korzysta ze stworzonej w ten sposób infrastruktury.
W zakresie „Projekty grantowe” – 41 projektów, kilka tysięcy mieszkańców skorzystało z nowych działań.
W zakresie projekty własne (dwa): Magazyn Ducha Gór – kwartalnik – zarejestrowano tytuł prasowy i E-Kraina Ducha Gór – drukowana mapa z QR-kodem i przeniesieniem na interaktywną mapę i portal www.krainaduchagor.org.
W zakresie projektów współpracy LGD–3, w tym w dwóch LGD Partnerstwo Ducha Gór było liderem:
– „Zrównoważony ruch turystyczny w Sudetach Zachodnich na pograniczu polsko-czeskim” (ZRT) – projekt międzynarodowy (3 partnerów) na łączną kwotę 340.532 zł, w tym LGD PDG 140.000 zł. Efekty dla obszaru LGD: międzynarodowa promocja, równoważenie ruchu turystycznego, wykonanie portalu produktów i usług lokalnych skarbiecduchagor.pl, 10 rodzajów publikacji w językach polskim i angielskim
– „Marki Lokalne Dolnego Śląska – tworzone z pasją” (MARLO) – 7 partnerów, LGD z woj. dolnośląskiego, łączny budżet 657.466,34 zł, LGD PDG – 80.705 zł. Efekty: wymiana doświadczeń pomiędzy LGD w zakresie marek lokalnych, audyt Karkonoskiej Marki Lokalnej.
-„Utworzenie Centrów Produktów i Usług Lokalnych” (CENPROLOK), kwota 972.198,10 zł.
W biurze LGD w tym okresie zatrudnione były średnio 2–2,5 osoby. Zrealizowano szereg działań dotyczących aktywizacji mieszkańców obszaru LGD:
– przeprowadzono 110 szkoleń/warsztatów z zakresu wdrażania PROW, 17 innych szkoleń dla NGO;
– przeprowadzono doradztwo dla 450 osób, liczba usług doradztwa to ponad 2000;
– promocja LGD poza obszarem LGD – 20 zadań (w tym 5 wyjazdów lokalnych producentów na jarmarki do Aachen i Monschau);
– zrealizowano 87 szkoleń dla Rady i pracowników; – 50 razy zaprezentowano / promowano LGD na obszarze LGD;
– zrealizowano 4 edycje „Festiwalu Ducha Gór” (około 200 wydarzeń, kilka tysięcy uczestników);
– zrealizowano 5 „Karkonoskich Jarmarków Lokalnych”;
– W 2022 r. przeprowadzono obowiązkową ewaluację zewnętrzną wdrażania LSR oraz funkcjonowania LGD, której wyniki zostały opublikowane na stronie www.duchgor.org.
Pozyskane zostały dodatkowe środki finansowe inne niż PROW: 904.659 zł, w tym ze środków publicznych – 461.320 zł, ze środków Polsko – Amerykańskiej Fundacji Wolności – 128.680 zł, 74.659 zł ze środków działalności odpłatnej.
Ze środków publicznych zrealizowano 8 projektów o łącznej wartości 461.320 zł:
– „Co dwie głowy, to nie jedna” (Instytut im. Raszewskiego) – produkcja 34 profesjonalnych spektakli teatralnych dla 609 dzieci przedszkolnych (2014–2015);
– dwa razy „Mała Wielkanoc” (Marszałek Województwa Dolnośląskiego) – ochrona tradycji stołów wielkanocnych: 15 zespołów, 700 uczestników (2014–2015);
– „Seniorzy decydują! Gminne Rady Seniorów” (ASOS, 2016)
– „Gminne Rady Seniorów powiatu jeleniogórskiego” (ASOS, 2017) – w wyniku działań LGD do 2021 powstało osiem Rad Seniorów;
– „Włącz się! Cyfrowy Senior w Powiecie Karkonoskim” (Aktywni+)
– 10 kawiarenek cyfrowych, 360 osób – edukacja cyfrowa (2021);
– „Cyfrowa społeczność seniorów powiatu karkonoskiego” (Aktywni+)
– 14 kawiarenek cyfrowych, 500 osób edukacja cyfrowa (2022);
– „Włączenie społeczne poprzez realizację Festiwalu Ducha Gór” (KSOW, 2018) – 440 osób.
LGD było partnerem w projektach KSOW: Dolnośląskiej Sieci Partnerstw LGD, Dozedo Sp. z o.o., innych LGD (5 projektów partnerskich).
Ze środków Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności i Akademii Filantropii w Polsce zrealizowano projekty na kwotę 128.680 zł: – Ośrodek Działaj Lokalnie 2019–2023 – dofinansowano 31 mikroprojektów NGO;
– Szkoła Liderów – roczny program szkoleniowy lidera LGD – 2021;
– Lokalne Partnerstwa PAFW (2 projekty) – archiwum społeczne i interaktywna mapa – 2019-2023;
– 10 stypendiów dla studentów – 2016-2018;
W latach 2012–2020 r. LGD prowadziło sklep z produktami lokalnymi i od 2014 r. Informację Turystyczną Miasta Karpacz. Ze względu na pandemię sprzedaż produktów lokalnych przeniesiono do internetu: sklepduchagor.pl.
W ramach Karkonoskiej Marki Lokalnej odbyło się kilkadziesiąt spotkań, w tym dwie Gale Karkonoskiej Marki Lokalnej. W 2023 r. certyfikaty KML posiadało łącznie 70 produktów i usług.
Co dalej?
Ze względu na duży spadek liczby ludności (według stanu na 31.12.2020 r. o kilka tysięcy), obszar Partnerstwa Ducha Gór otrzyma mniejsze środki finansowe ze wspólnej Polityki Rolnej niż w okresie 2014–2020.
Na okres 2021–2027 w innych środkach publicznych i prywatnych do dyspozycji LGD ujęto:
– zaplanowane dofinansowanie projektu dotyczącego teleopieki, który został wpisany na listę projektów strategicznych ze środków ZIT AJ, FEDŚ 2021-27,
– stałe dofinansowania ze środków Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności. Procentowy udział środków może ulec zmianie w trakcie wdrażania ze względu na różnice kursowe walut oraz środków pozyskiwanych z innych źródeł.
Skład LGD
W ostatnich latach liczba członków organizacji była zmienna. Na koniec 2023 r. wynosiła 100. Członkami LGD Partnerstwo Ducha Gór są reprezentanci grup interesów rozumianych jako sektory: publiczny (gminy, powiat, jednostki kultury), gospodarczy (przedsiębiorcy i rolnicy) i społeczny 44 proc. (NGO, KGW, mieszkańcy nienależący do innych grup) oraz przedstawiciele z obszaru wszystkich gmin partnerskich.
W składzie członków LGD Partnerstwo Ducha Gór zapewniono ponadto właściwą reprezentację innych grup reprezentatywnych dla obszaru LGD i innych grup szczególnie istotnych z punktu widzenia realizacji LSR: 4 rolników, 39 przedsiębiorców, 2 osoby do 25. roku życia, 16 seniorów 60+, 5 kół gospodyń wiejskich, 2 osoby z niepełnosprawnościami, 3 domy kultury, bibliotekę, 4 osoby pozostające bez zatrudnienia i poszukujące pracy, 39 kobiet, 2 sołtysów. Żadna z tych grup nie stanowi więcej niż 49 proc. składu członków.
Rada LGD ocenia wnioski o dofinansowanie
Partnerstwo jest odpowiedzialne za wybór operacji zgodnych z Lokalną Strategią Rozwoju. Organem decyzyjnym w LGD jest Rada oceniająca wnioski. W Radzie LGD również żadna grupa interesów nie posiada więcej niż 49 proc. praw głosu w podejmowaniu decyzji. W skład rady wchodzi 18 osób z 3 sektorów i 8 gmin. W składzie Rady znajdują się przedstawiciele biznesu, samorządów, organizacji pozarządowych, rolnicy, osoby do 25. roku życia, osoby 60+, osoby z niepełnosprawnością, sołtysi.
Jak podejmujemy inne decyzje
Podstawą podejmowania decyzji, poza zakresem uregulowanym wewnętrznymi dokumentami LGD, jest zasada konsensusu, polegająca na ważeniu różnych racji, merytorycznych argumentacji i uzgadnianiu takiego rozwiązania, do którego nikt nie zgłasza zastrzeżeń. Zasada konsensusu dotyczy zarówno Zarządu, Rady, jak i lokalnych środowisk, które uczestniczą w procesie podejmowania decyzji przy rozstrzyganiu bieżących spraw bądź podejmowaniu, realizacji i ewaluacji inicjatyw, wymagających namysłu i rozpoznania różnych punktów widzenia
Lokalne środowiska angażują się w działania następujących zespołów zadaniowo-realizacyjnych:
– ds. Seniorów – seniorzy liderzy, edukatorzy cyfrowi, animatorzy i psychologowie – 17 osób,
– ds. Karkonoskiej Marki Lokalnej – artyści, rzemieślnicy, przedsiębiorcy – 19 osób,
– ds. Samorządów – przedstawiciele wszystkich samorządów partnerskich – 8 osób,
– ds. Kwartalnika „Z Krainy Ducha Gór”– zespół dziennikarzy, 9 osób,
-ds. Młodzieży – zespół składający się z osób pracujących z młodzieżą oraz przedstawicieli młodzieży zostanie dopiero powołany,
– ds. Festiwalu Ducha Gór – przedstawiciele NGO, JSFP, przedsiębiorców, liczba zmienna, 5-9 osób,
– ds. Zielonej Gospodarki – zespół pracujący nad wspólną strategią regionu w tej sprawie zostanie dopiero powołany,
– ds. Cyfryzacji – zespół zostanie dopiero powołany
Mogą powstawać też inne zespoły robocze tworzone do takiego zakresu aktywności, który jest nietypowy, innowacyjny albo też wymaga szczególnego rodzaju rozpoznania problemów lub współdziałania. Każdy może zainicjować działanie takiego zespołu. Planowane jest przygotowanie pakietu szkoleniowego wspierającego działanie zespołów i zasad uwzględniania rekomendacji zespołów w formalnych procedurach. Każda chętna osoba może dołączyć do prac wymienionych zespołów lub utworzyć zespół w innym zakresie. Regulamin dotyczący grup zadaniowo-realizacyjnych określa zasady powoływania i funkcjonowania grup w LGD, a Regulamin zgłaszania nowych inicjatyw, wniosków i postulatów, dotyczący funkcjonowania LGD, określa zasady zgłaszania i postępowania Zarządu LGD w tej sprawie.
Zakres działań, jakie prowadzimy, jest ogromny. Nie dalibyśmy rady, jako biuro zatrudniające dwie osoby, gdyby nie włączenie i zaangażowanie innych, gdyby nie zespoły zadaniowe, sieć liderów, animatorów, edukatorów. Wszystkie nasze działania to efekt współpracy, zaufania, partnerstwa i synergii. Każde nasze działanie, pomysł i pozyskane finansowanie procentuje, pączkuje i wywołuje efekt kuli śnieżnej. Wiemy, że można więcej, inaczej, lepiej, ciekawiej. Kto z Was dołączy do nas?
Dorota Goetz Zdjęcia z archiwum LGD Partnerstwo Ducha Gór oraz udostępnione przez realizatorów projektów.
Artykuł z Kwartalnika : Z KRAINY DUCHA GÓR Nr. 6 Zima 2023-2024
