Rodzina storczykowatych Orchidaceae liczy ponad 30 tysięcy gatunków. Jest jedną z najbogatszych i najbardziej rozpoznawalnych na Ziemi. Zdecydowana większość z nich występuje w strefie tropikalnej. Rośliny te charakteryzują się wyjątkową biologią. Wiele gatunków to epifity – organizmy rosnące na innych roślinach, głównie drzewach.
Odznaczają się często interesującymi sposobami zapylania, z całą gamą niezwykłych rozwiązań. Kwiaty licznych gatunków orchidei wydzielają wyraźny zapach, niekiedy również nektar, inne oferują pseudopyłek, ale liczne nie oferują zapylaczom nic poza złudzeniem, wabiąc je podobieństwem do kwiatów oferujących nagrodę. Są też takie, które naśladując padlinę, zwabiają owady padlinożerne. Niektóre gatunki wydzielają substancje przypominające feromony owadów. Zwabiony przez nie samiec próbuje kopulować, zabierając przy okazji pakiet pyłku, a następnie przenosi go do innego kwiatu. Ciekawym rozwiązaniem są też tzw. kwiaty pułapkowe – odwiedzający je owad nie jest w stanie wydostać się z nich, dopóki nie zbierze odpowiedniej porcji pyłku.
Storczykowate posiadają też najdrobniejsze nasiona w świecie roślin, porównywalne swoją wielkością do zarodników mchów i paproci. Dzięki temu są w stanie wytwarzać ich niewiarygodnie duże ilości. Mogą być też transportowane przez wiatr na ogromną odległość. Do ich kiełkowania konieczna jest obecność grzybów, które na początkowym etapie ich rozwoju odżywiają je. Grzyby mikoryzowe niezbędne są również podczas całego życia rośliny. Niektóre gatunki utraciły zdolność fotosyntezy i odżywiają się jedynie dzięki grzybom (mykoheterotrofizm). W skrajnych przypadkach mogą większość swojego życia spędzać pod ziemią, np. w postaci kłącza i jedynie raz na kilka lub kilkanaście lat tworzą bezzieleniowy pęd nadziemny z kwiatami. Dzięki temu mogą rozmnażać się płciowo.
Orchidee od zarania dziejów przykuwały uwagę ludzi barwnymi kwiatami, sposobem rozmnażania, niespotykanymi kształtami i niezwykłym zapachem. W starożytności i później przypisywano tej grupie roślin właściwości lecznicze, bo kształt ich bulw miał przypominać jądra mężczyzny. W tamtych czasach znaczyło to, że może uleczyć impotencję, podobnie jak róg nosorożca, który przypomina pożądaną pozycję męskiego narządu rozrodczego. Według greckich mitów Orchis, syn nimfy i satyra usiłował w czasie Bachanaliów zgwałcić kapłankę. Za to został unicestwiony, a następnie, wskutek próśb ojca zamieniony w kwiat – storczyk właśnie… Stąd nazwa tej rodziny.
W Polsce występuje ponad 50 gatunków tych niesamowitych roślin. Ile w Sudetach Zachodnich? Tego próbujemy się dowiedzieć od wielu lat, czego owocem jest nasza wystawa. Odnaleźliśmy około 30 taksonów, ale na pewno to nie jest koniec – w XIX i XX wieku występowały u nas takie gatunki, których później nie udało się odnaleźć.
Za to w ostatnim czasie obserwujemy takie, których wcześniej nikt tutaj nie widział.
Występujące w naszym regionie storczyki to najczęściej niezbyt duże byliny o zazwyczaj drobnych, różnobarwnych kwiatach. Okres zimy spędzają w postaci organów podziemnych, takich jak kłącza czy bulwy, dlatego nazywane są geofitami. Większość z nich to rośliny rzadkie i zagrożone. Wpisane zostały do ogólnopolskich i regionalnych czerwonych list roślin. Niektóre z nich, np. obuwik pospolity Cypripedium calceolus chroniony jest przez prawo europejskie. Niestety, przez lata obserwujemy ich zanikanie. Spowodowane jest to niszczeniem siedlisk, np. poprzez zaorywanie łąk, wycinkę lasów, rozwój zabudowy czy osuszanie mokradeł.
Dzięki naszej wystawie może więcej osób i instytucji pomoże nam je chronić? Może ktoś nam pomoże zobaczyć więcej? Zapraszając do współpracy, jako Zachodniosudeckie Towarzystwo Przyrodnicze, życzę wszystkim przyjemności z oglądania naszych dokonań.
Marek Malicki – Prezes ZTP Marian Bochynek – kurator wystawy
Prezentowane na wystawie zdjęcia zachodniosudeckich storczyków wykonali: Waldemar Bena, Marian Bochynek, Karol Bubel, Czesław Narkiewicz, Roman Rybski
Artykuł z Kwartalnika : Z KRAINY DUCHA GÓR Nr. 6 Zima 2023-2024
